Je loopt een museum binnen, ziet een installatie van tape en plastic of een enorme hoop stof en materiaal en vraagt je af: "wat moet ik hier eigenlijk mee?" Soms lijkt het alsof er een betekenis verborgen zit die iedereen begrijpt behalve jij. Dat gevoel deel je met veel mensen: een zekere onzekerheid wanneer je voor hedendaagse kunst staat.
Toch begint het vaak precies daar. Hedendaagse kunst vraagt niet in de eerste plaats of je het mooi vindt of meteen begrijpt. Ze stelt een andere vraag: hoe kijk jij naar kunst? Deze kunst betrekt de kijker op een andere manier. Terwijl moderne kunst vooral experimenteerde met vorm en beeld, onderzoekt hedendaagse kunst steeds vaker wat er gebeurt tussen het kunstwerk en de kijker.
Kunstwerken zijn niet alleen iets dat je bekijkt, maar iets waarbij je als toeschouwer actief betrokken raakt. Het kan een schilderij zijn, een installatie, een performance of een ingreep in een ruimte. De vormen zijn eindeloos verschillend en volgen geen vaste regels.
Misschien helpt het daarom om hedendaagse kunst niet te zien als één soort kunst, maar als verschillende manieren waarop een kunstwerk de kijker betrekt.
Sommige werken nodigen je uit om mee te bewegen met de energie of het proces van de kunstenaar. Andere vragen om reflectie en betekenis. En er zijn ook werken zonder duidelijke interpretatie die je confronteren met je eigen behoefte om alles te begrijpen.
Vanuit dat perspectief kunnen we kijken naar drie hedendaagse kunstenaars.
Kunst die je laat meebewegen
Sommige hedendaagse kunstwerken spreken je niet in de eerste plaats aan via betekenis, maar via energie en beweging. Je kijkt niet zozeer naar een afgewerkt beeld, maar naar een spoor van handelingen, materialen en ritme. Het werk nodigt je uit om die dynamiek te volgen en er als kijker als het ware in mee te gaan.
Het werk van Nnena Kalu is daar een mooi voorbeeld van. Met tape, plastic en kleur creëert ze complexe structuren die de fysieke sporen van haar bewegingen zichtbaar maken. Als kijker probeer je die bijna instinctief te volgen. Je hoeft het werk niet eerst te "begrijpen"; je ervaart het.
Kunst die je laat reflecteren
Andere kunstenaars richten zich explicieter op betekenis en geschiedenis. Hun werk vraagt om vertraging: om stil te staan, te kijken en verbanden te leggen. Het kunstwerk wordt een plek waar herinneringen, cultuur en collectieve geschiedenis samenkomen.
Bij Anselm Kiefer is dat duidelijk voelbaar. Zijn monumentale werken, vaak gemaakt met materialen zoals lood, as of stro, dragen sporen van geschiedenis en mythologie. Je staat als kijker voor het werk en wordt bijna vanzelf in een reflectie over tijd, verleden en herinnering getrokken
Kunst die betekenis openlaat
Er zijn ook kunstenaars die net geen duidelijke interpretatie aanbieden. Hun werk lijkt zich te onttrekken aan herkenning en betekenis. Daardoor word je als kijker geconfronteerd met je neiging om alles meteen te willen begrijpen of benoemen.
Het werk van Peter Buggenhout werkt vaak op die manier. Zijn grote sculpturale vormen bestaan uit stof, afval, haar en andere materialen die samen een ongrijpbare massa vormen. Het werk verwijst naar niets herkenbaars en laat zich niet vertalen in een duidelijke betekenis. Precies daardoor word je je bewust van je eigen manier van kijken.
In de praktijk laten veel kunstenaars zich natuurlijk niet in één vakje plaatsen. Een kunstenaar kan verschillende benaderingen combineren. Ook binnen Lak@rt zien we hoe kunstenaars verschillende manieren van kijken combineren. Het werk van Marc De Ridder en William Roobrouck bijvoorbeeld nodigt vooral uit tot reflectie. Hun sculpturen zijn vaak krachtig in materiaal en vorm. Ze roepen associaties op met natuur, lichaam of symbolische figuren. Tegelijk speelt het materiaal zelf (ruw, massief of verweerd) een belangrijke rol, waardoor de betekenis nooit volledig vastligt en de kijker ruimte houdt om eigen verbanden te leggen. Net zoals bij andere hedendaagse kunstenaars ontstaat de betekenis hier in de ontmoeting tussen het werk en degene die ernaar kijkt.
Wat hedendaagse kunst eigenlijk vraagt van de kijker
De kijker is geen passieve toeschouwer meer. Het kunstwerk is niet alleen een beeld dat je bekijkt, maar een ontmoeting waarin jij als kijker mee betekenis geeft. Soms door mee te bewegen met het werk, soms door te reflecteren over wat het oproept, en soms door te ervaren dat een werk zich niet laat verklaren. Zo maakt hedendaagse kunst de relatie tussen kunstwerk en kijker zichtbaar. Betekenis ligt niet volledig vast in het werk zelf, maar ontstaat in de ontmoeting tussen het werk en degene die ernaar kijkt.
Misschien is dat ook een andere manier om naar hedendaagse kunst te kijken. Niet met de vraag "begrijp ik dit?", maar met een eenvoudigere vraag: "wat gebeurt er hier terwijl ik kijk?"
En precies daar kan hedendaagse kunst iets onverwachts doen. Ze vertraagt ons kijken, zet ons denken even stil en opent ruimte voor een andere manier van waarnemen. Wie in hedendaagse kunst enkel naar een duidelijke betekenis zoekt, wordt vaak teleurgesteld. Niet omdat er niets te zien is, maar omdat het werk iets anders van ons vraagt: kijken, ervaren en zelf verbanden leggen.
Christel Foncke
